Amasya ilinin önemli ilçelerinden biri olan Taşova, tarihî geçmişi MÖ 5000'lere kadar götürülebilen, Yeşilırmak havzasında yer alan önemli bir yerleşim alanıdır. Günümüzdeki ilçe kimliğinin temelini ise 4 Ağustos 1944 tarihinde 4448 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile bağımsız ilçe hâline getirilmesi oluşturmuştur. İlçenin kuruluşundan önce Erbaa'ya bağlı Yemişenbükü adıyla küçük bir köy niteliğinde olan yerleşim, 1944 sonrasında kısa sürede idarî, ekonomik ve sosyal açıdan gelişerek bir kasaba ve ilçe merkezine dönüşmüştür.
Bu çalışmada Taşova'nın tarihî gelişimi 1944 öncesi ve sonrası şeklinde iki ana dönemde ele alınmaktadır. Çalışmanın temel amacı, ilçenin kalkınmasında tarım, ticaret ve sanayinin oynadığı rolü ortaya koymak ve 1944 yılının Taşova tarihindeki önemini ekonomik dönüşüm bağlamında değerlendirmektir. Özellikle tütün üretimi ve Tekel teşkilatının kuruluşu, Taşova'nın ekonomik tarihinde belirleyici bir yere sahiptir. Bunun yanında soğan ve bamya üretimi, hayvancılık, küçük sanayi, nakliyecilik ve özel girişimcilik ilçenin ekonomik yapısının farklı dönemlerdeki başlıca unsurları olmuştur.
Çalışmanın son bölümünde Taşova'nın kuruluşu ve kalkınmasında öne çıkan İzzettin Çağpar, Hasan Aykan, Koca Fatma Darıcı, Hacıbekir Yüksel ve Ali Rasim Cengiz ele alınmaktadır. Bu isimler; idarî kuruluş, yerel yönetim, yerleşim tercihi, girişimcilik ve şehir planlaması bakımından Taşova'nın gelişim sürecini temsil etmektedir.
Bir yerleşim yerinin tarihini yalnızca siyasî ve idarî değişiklikler üzerinden incelemek, o yerleşimin gerçek gelişim dinamiklerini anlamak bakımından yeterli değildir. Şehirlerin ve ilçelerin oluşumunda coğrafya, ulaşım, tarım, ticaret, devlet yatırımları, yerel girişimcilik ve nüfus hareketleri birbirini tamamlayan unsurlar olarak ortaya çıkar. Bu bakımdan Taşova'nın tarihi de yalnızca 4 Ağustos 1944 tarihinde ilçe yapılmasıyla açıklanabilecek bir tarih değildir.
Bugünkü Taşova ilçesi, Yeşilırmak'ın oluşturduğu verimli ova ve düzlükler üzerinde kurulmuş olup çevresindeki dağlık ve ormanlık alanlarla birlikte farklı ekonomik faaliyetlerin gelişmesine elverişli bir coğrafyaya sahiptir. Taşova Kaymakamlığı'nın tarihçe bilgilerine göre ilçede MÖ 5000 yılına kadar uzanan yerleşim izlerine rastlanmakta; bölgede Hitit, Frig, Kimmer, Pers, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait izler bulunmaktadır. İlçenin tarihî çekirdeğini oluşturan Yemişenbükü ise daha sonraki dönemde gelişerek bugünkü Taşova'nın temelini meydana getirmiştir.
Taşova'nın modern tarihindeki en önemli kırılma noktası 1944 yılıdır. 4 Ağustos 1944 tarihinde 4448 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile bağımsız ilçe hâline getirilen Taşova, başlangıçta Tokat'a bağlanmış; 1953 yılında ise Tokat'tan ayrılarak Amasya iline bağlanmıştır.
Ancak 1944'te ilçe olan Taşova'nın ekonomik hayatı bu tarihte başlamamıştır. İlçenin bulunduğu Yeşilırmak havzasının tarımsal özellikleri, tütün üretimi, hayvancılık, orman ürünleri ve çevre yerleşmelerle yapılan ticaret, daha önceki dönemin ekonomik altyapısını meydana getiriyor. Dolayısıyla 1944 yılı, ekonomik hayatın başlangıcından ziyade mevcut ekonomik potansiyelin idarî bir merkez etrafında örgütlenmeye başladığı tarih olarak değerlendirilmelidir.
Bu çalışmanın temel tezi, Taşova'nın kalkınma sürecinin tarımsal üretim → tütün ticareti → Tekel yatırımları → şehirleşme → özel girişimcilik → küçük sanayi → Fabrika hamlesi ve tarıma dayalı yeni ekonomik arayışlar şeklinde gelişen uzun süreli bir dönüşüm olduğudur.
1944 ÖNCESİ TAŞOVA: TARİHÎ VE COĞRAFÎ ZEMİN
Taşova yöresinin tarihî geçmişi
Taşova ve çevresi, Yeşilırmak vadisinin sağladığı ulaşım ve tarımsal imkânlar nedeniyle tarih boyunca çeşitli toplulukların yerleşim alanlarından biri olmuştur. İlçe tarihî bilgilere göre yörede MÖ 5000 yılına kadar uzanan yerleşim kalıntıları bulunmaktadır. Roma-Helenistik dönemler, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinden kalan eser ve belgeler de bölgenin uzun bir tarihî geçmişe sahip olduğunu göstermektedir.
Bu uzun tarih içerisinde Taşova'nın ekonomik gelişimini belirleyen en önemli unsur coğrafyadır. Yeşilırmak'ın suladığı ovalık alanlar tarımsal üretime imkân sağlarken, kuzey ve güneydeki dağlık ve ormanlık alanlar hayvancılık, ormancılık ve orman ürünlerinden yararlanmayı mümkün kılmıştır.
Taşova verimli alüvyonlarla örtülü düzlükleri üzerinde bulunuyor. Bunun yanında geçiş bölgesi niteliğindeki iklimi, tarımsal üretim açısından farklı ürünlerin yetişmesine imkân vermektedir.
Bu coğrafî özellikler, Taşova'nın ekonomik tarihinin temelini oluşturmuştur. Başka bir ifadeyle Taşova'nın ekonomik kalkınmasının ilk kaynağı sanayi tesisleri değil, toprak, su ve tarımsal üretim kapasitesi olmuştur.
Yemişenbükü dönemi
Taşova'nın modern ilçe merkezinin çekirdeğini oluşturan Yemişenbükü, 1944 yılına kadar Erbaa ilçesine bağlı bir yerleşim durumundaydı. Taşova Kaymakamlık kaynaklarında 1923-1944 yılları arasında Taşova yöresinin Erbaa'ya bağlı olduğu ve 1944 yılında bağımsız ilçe hâline geldiği belirtilmektedir.
Yerel tarih araştırmalarında 1944 yılında Yemişenbükü'nün yaklaşık 60 hane ve 350 nüfusa sahip küçük bir yerleşim olduğu aktarılmaktadır. Bu nedenle 1944'te ilçe kurulması, sadece idarî bir değişiklik değil, küçük bir köyün planlı biçimde şehirleşme sürecine sokulması anlamına gelmektedir.
1944 öncesindeki ekonomik yapı büyük ölçüde tarımsal üretime dayanıyordu. Bunun yanında hayvancılık ve orman ürünlerinden yararlanma da yöre ekonomisinde önemliydi. Özellikle tütün, Taşova'nın ilçe olmadan önce dahi çevre pazarlarda tanınmasını sağlayan ürünlerden biriydi.
Türkiye'nin genel ekonomik yapısı da bu dönemde tütün üretiminin önemini artırıyordu. Cumhuriyet'in ilk dönemlerinde tütün, hem devlet gelirleri hem de dış ticaret açısından stratejik tarım ürünlerinden biri hâline gelmişti. Akademik araştırmalar, 1930'lu ve 1940'lı yıllarda Türkiye'nin tütün üretimi ve ihracatının önemli boyutlara ulaştığını göstermektedir.
Dolayısıyla Taşova'nın 1944 öncesindeki ekonomisini “köy ekonomisi” şeklinde tanımlamak mümkün olmakla birlikte, bunun tamamen kapalı bir ekonomi olduğu söylenemez. Tütün gibi ticari ürünler yöreyi daha geniş bölgesel ve ulusal ekonomik sistemle ilişkilendiriyordu.
1944 YILI VE TAŞOVA'NIN İLÇE OLUŞU
1942 Erbaa-Niksar Depremi ve yeni idarî yapılanma
Taşova'nın kuruluşunu hazırlayan gelişmeler arasında 1939 ve özellikle 1942 yıllarındaki büyük depremler önemli yer tutmaktadır. Erbaa ve Niksar çevresindeki depremler bölgenin yerleşim düzenini ciddi biçimde etkilemiştir.
Dönemin Tokat Valisi İzzettin Çağpar, deprem sonrasında bölgenin yeniden düzenlenmesi ve devlet hizmetlerinin daha kolay ulaştırılması amacıyla çeşitli çalışmalar yürütmüştür. Yerel tarih araştırmalarında Taşova'nın kurulması bu çalışmaların önemli sonuçlarından biri olarak gösterilmektedir.
Taşova'nın kurulmasındaki amaçlardan biri de Tokat ve Erbaa merkezlerine uzak kalan köylere daha kolay devlet hizmeti götürmekti. Böylece yeni ilçe, yalnızca bir idarî merkez olarak değil, aynı zamanda çevre köyleri kendisine bağlayan bir hizmet ve ticaret merkezi olarak tasarlanmıştır.
4 Ağustos 1944 tarihli ve 4448 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Taşova bağımsız ilçe hâline geldi. 1953 yılında ise Tokat'tan ayrılarak Amasya'ya bağlandı.
Planlı şehirleşme
Taşova'nın kuruluşunun dikkat çekici özelliklerinden biri, küçük bir köyün plansız biçimde büyümesi yerine, belirli bir şehir planı doğrultusunda geliştirilmesidir.
Yerel tarih çalışmalarında ilçenin imar planının mimar Ali Rasim Cengiz tarafından hazırlandığı ve planın merkezinde geniş bir ana cadde bulunduğu belirtilmektedir. Samsun Caddesi olarak tasarlanan bu ana aks, konut, kamu yapıları, ticaret alanları, Tekel tesisleri ve diğer sosyal alanların yerleşiminde belirleyici olmuştur.
Bu planlama, Taşova'nın sonraki ekonomik gelişimini de etkilemiştir. Ticaret alanlarının düzenlenmesi, kamu kurumlarının kurulması ve ulaşım bağlantılarının belirginleştirilmesi, küçük bir köyün kısa sürede ilçe merkezine dönüşmesini kolaylaştırmıştır.
Bu nedenle Taşova'nın şehirleşme tarihi ile ekonomik tarihi birbirinden ayrı düşünülemez.
1944 SONRASI ŞEHİRLEŞME VE TİCARİ HAYAT
1944 sonrasında Taşova'nın nüfusu ve ticari işletmeleri çok hızlı biçimde artmıştır. 1946 yılına ilişkin yerel tarih kayıtlarında ilçe merkezinde 195 hane, 65 dükkân, 3 lokanta, 1 fırın, 2 kahvehane ve 4 tütün deposu bulunduğu belirtilmektedir. Aynı dönemde merkez nüfusunun yaklaşık 1.100 kişi olduğu aktarılmaktadır.
1949'a gelindiğinde ise Taşova'da 355 hane ve yaklaşık 1.800 kişi yaşamaktadır. Ticari işletme sayısı da 112 dükkâna yükselmiş; 3 lokanta, 2 fırın ve 4 tütün deposu bulunur hâle gelmiştir.
Bu rakamlar, sadece beş yıl gibi kısa bir süre içerisinde çok önemli bir ekonomik dönüşüm yaşandığını göstermektedir.
Bu dönüşümün üç temel nedeni bulunmaktadır:
- İlçe teşkilatının kurulması,
- Kamu kurumlarının yerleşmesi,
- Tütün ticareti ve Tekel teşkilatının oluşturduğu ekonomik hareketlilik.
Yeni ilçeye memurların, esnafın ve farklı bölgelerden insanların gelmesi de şehirleşmeyi hızlandırmıştır. 1954 tarihli Resimli Amasya Tarım, Coğrafya, Salname – Kılavuz ve Kazalar adlı çalışma, Taşova'nın kuruluşunun üzerinden yalnızca on yıl geçtikten sonra ilçenin ekonomik ve sosyal yapısının artık belirginleştiğini göstermesi bakımından önemlidir.
TÜTÜN VE TEKEL: TAŞOVA EKONOMİSİNİN BELKEMİĞİ
1. Tütün üretiminin tarihî önemi
Taşova'nın ekonomik tarihinde tütünün ayrı bir yeri bulunmaktadır. İlçe henüz kurulmadan önce de Taşova yöresinin tütünü tanınmaktaydı. Türkiye'de tütün üretiminin devlet tarafından daha yakından kontrol edilmeye başlandığı Cumhuriyet döneminde Taşova yöresindeki üretim de ticarî değer kazandı.
1944'te ilçe kurulmasının hemen ardından Taşova'da geçici tütün depoları oluşturuldu. 10 Nisan 1945 tarihinde İnhisarlar Teşkilatı, yani Tekel teşkilatı Taşova'da faaliyete geçti. Aynı yıl ilçeden yaklaşık 1 milyon kilogram tütün satın alındığı yerel tarih kaynaklarında belirtilmektedir.
Bu gelişme Taşova'nın ekonomik tarihi bakımından bir dönüm noktasıdır.
Çünkü Tekel yalnızca tütün satın alan bir kamu kurumu değildi. Aynı zamanda:
- üreticinin ürününü pazarlamasını sağlıyor,
- depolama imkânı oluşturuyor,
- nakliyecilik faaliyetlerini artırıyor,
- iş gücü talebi yaratıyor,
- esnaf ve ticaret hacmini genişletiyor,
- kamu yatırımlarını ilçeye çekiyor,
- şehirleşmeyi hızlandırıyordu.
Bu nedenle Taşova'nın 1945 sonrasında yaşadığı ekonomik büyümeyi yalnızca “tütün üretiminin artması” şeklinde açıklamak yetersizdir. Asıl önemli olan, tütünün kurumsallaşmış bir tarım-ticaret-sanayi zinciri meydana getirmesidir.
2. Tekel tesisleri
Tekel Genel Müdürlüğü 1946 yılında Erbaa, Niksar ve Taşova için idare binaları ve tütün depolarının inşası konusunda çalışmalar başlattı. Taşova'da yaklaşık 21 dönümlük alan üzerinde kurulan tesislerin 1949 yılında tamamlandığı aktarılmaktadır. Tesislerde tütün depolarının yanı sıra idare binası, satış mahalli ve lojmanlar bulunuyordu.
1977 yılında Taşova'da ilave tütün depoları yapıldı. Daha sonra 1985 yılında yaprak tütün işleme tesislerinin açılması, Tekel'in ilçedeki ekonomik ağırlığını daha da artırdı.
Böylece Taşova'da tarımsal üretim ile sanayi arasında doğrudan bir bağlantı oluştu:
Çiftçi → tütün üretimi → Tekel alımı → depolama → işleme → nakliye → ticaret → istihdam
Bu zincir, Taşova'nın uzun yıllar boyunca ekonomik hayatını belirleyen temel mekanizmalardan biri oldu.
V. TARIM: TAŞOVA EKONOMİSİNİN GELENEKSEL TEMELİ
Taşova'nın ekonomik tarihinde tarımın önemi, Tekel döneminden sonra da devam etmiştir.
İlçenin verimli düzlükleri, Yeşilırmak'ın sağladığı su kaynakları ve iklim özellikleri çeşitli ürünlerin yetiştirilmesine imkân vermektedir. Tarımsal üretim içinde geçmişte tütün önemli bir yere sahipken zamanla soğan, bamya, tahıllar ve meyvecilik gibi alanlar öne çıkmıştır.
1. Soğan üretimi
Günümüzde Taşova tarımının önemli ürünlerinden biri soğandır. Taşova’nın verilerine göre ilçede her yıl yaklaşık 16.000 dekar alanda 32.000 ton civarında soğan üretimi gerçekleştirilmektedir. Uluköy, ilçenin önemli soğan üretim alanlarından biridir. Kaynaklar, soğanın bölgesel ekonomi açısından önemli olduğunu ve ihracata konu olması nedeniyle katma değer oluşturduğunu belirtmektedir.
Soğan üretiminin ekonomik açıdan önemi, yalnızca tarladaki üretim miktarıyla sınırlı değildir. Ürünün hasadı, depolanması, taşınması, pazarlanması ve gerektiğinde ihracatı da farklı sektörlerde ekonomik hareketlilik meydana getirmektedir.
Bu yönüyle soğan, Taşova'da tarımın günümüzde de ticaret ve ulaşım sektörüyle bağlantılı olduğunu göstermektedir.
Taşova bamyası
Taşova'nın tarımsal kimliğinde önemli yere sahip diğer ürün bamya ve özellikle Amasya Çiçek Bamyasıdır.
Bamya, ilçenin bazı köylerinde uzun yıllardır üretilmekte ve kurutularak pazarlanmaktadır. Amasya Çiçek Bamyası'nın coğrafi işaret kapsamındaki üretim alanları arasında Taşova da bulunmaktadır.
Bamyanın ekonomik önemi, küçük ölçekli tarımsal üretimin katma değerli bir ürüne dönüşebilmesinde yatmaktadır. Geleneksel yöntemlerle yetiştirilen ürünün kurutulması, sınıflandırılması, paketlenmesi ve markalaştırılması, tarım ile gıda sanayisi arasında yeni bir bağlantı oluşturabilecek niteliktedir.
Bu durum Taşova'nın ekonomik geleceği açısından önemlidir. Çünkü geçmişte tütünün gerçekleştirdiği tarım-sanayi bağlantısının, gelecekte farklı ürünler üzerinden yeniden kurulması mümkündür.
TİCARET, NAKLİYECİLİK VE YEREL GİRİŞİMCİLİK
Taşova'da ticaretin gelişmesinde tarımsal ürünlerin yanı sıra ulaşım yolları ve nakliyecilik de önemli rol oynamıştır.
Tütünün Tekel depolarına taşınması, daha sonraki dönemlerde pancar ve diğer tarımsal ürünlerin taşınması, kamyonculuk ve nakliye sektörünün gelişmesine yol açmıştır.
Bu süreçte Taşovalı girişimciler, kamu kurumlarının oluşturduğu ekonomik hareketliliği özel sektör yatırımlarıyla desteklemişlerdir.
Bunların başında Hacıbekir Yüksel gelmektedir.
Yerel tarih çalışmalarında Hacıbekir Yüksel'in 1950'li yıllardan itibaren Taşova'da orman ihaleleri, demiryolu travers üretimi, tütün ve pancar nakliyeciliği gibi faaliyetlerde bulunduğu; daha sonra sinema, camcılık, yedek parça, lastik bayiliği ve akaryakıt işletmeciliği gibi farklı alanlara yöneldiği aktarılmaktadır.
Bu çeşitlilik, Taşova'da özel girişimciliğin yalnızca geleneksel esnaflık düzeyinde kalmadığını göstermektedir.
Hacıbekir Yüksel örneğinde ekonomik faaliyet:
orman → üretim → nakliye → tarım ürünleri ticareti → otomotiv → akaryakıt → hizmet sektörü
şeklinde çeşitlenmiştir.
Bu durum, küçük bir ilçede sermaye birikiminin farklı sektörlere aktarılmasının yerel kalkınmayı nasıl etkileyebileceğine dair önemli bir örnek oluşturmaktadır.
SANAYİLEŞME SÜRECİ
Taşova'nın sanayileşmesi, büyük fabrikaların bir anda ortaya çıkması şeklinde gerçekleşmemiştir. Aksine sanayileşme, tarıma ve doğal kaynaklara dayalı küçük ve orta ölçekli faaliyetlerin gelişmesiyle kademeli olarak ortaya çıkmıştır.
İlk önemli sanayi bağlantısı tütün ve Tekel üzerinden kurulmuştur. Daha sonra nakliyecilik, otomotiv, marangozluk, gıda, tarımsal ürünlerin işlenmesi, küçük ve büyük imalat sektörleri gelişmiştir.
1. Küçük sanayi
Taşova Küçük Sanayi Sitesi'nin faaliyete geçmesiyle ilçede küçük imalat ve tamir işletmeleri daha düzenli bir yapı içerisinde toplanmıştır.
Amasya İl Çevre Durum Raporu'nda Taşova Küçük Sanayi Sitesi'nin 1993 yılında faaliyete geçtiği, 66.966 m² alanda 117 işyerinin bulunduğu ve 105 işyerinin dolu olduğu belirtilmiştir.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın Amasya İl Sanayi Durum Raporu ise Taşova Küçük Sanayi Sitesi'nin tamamen doluluğa ulaştığını ve yeni işyeri taleplerinin bulunduğunu belirtmektedir. Raporda mevcut küçük sanayi sitesinin genişleme imkânının sınırlı olması nedeniyle Taşova'da yeni bir sanayi alanına ihtiyaç duyulduğu ifade edilmiştir.
Bu durum, Taşova'da sanayi faaliyetlerinin tamamen ortadan kalkmadığını; aksine mevcut kapasitenin yeni yatırımlara cevap vermekte zorlandığını göstermektedir.
Özgür Mobilya'nın Taşova Ekonomisine Katkısı
Özgür Mobilya, Taşova'nın geleneksel tarıma ve küçük esnaflığa dayalı ekonomik yapısının sanayi ve üretim ekseninde çeşitlenmesinin önemli örneklerinden biridir. 2004 yılında Taşova'da kurulan işletme, zaman içerisinde mobilya sektöründe üretim kapasitesini geliştirerek bölgesel ölçekte faaliyet gösteren bir marka hâline gelmiştir. Firma; koltuk takımları, yemek odaları, yatak ve baza grupları, mutfak ve banyo mobilyaları gibi çeşitli ürünlerin üretimini gerçekleştirirken Taşova'daki üretim faaliyetlerini Amasya ve Erbaa'daki mağaza ve satış ağıyla desteklemektedir. Firmanın güncel kurumsal bilgilerinde 20.000 m² üretim tesisi bulunduğu belirtilmektedir.
Özgür Mobilya'nın Taşova ekonomisine en doğrudan katkılarından biri istihdam yaratmasıdır.
Yerel kaynaklarda işletmenin yaklaşık 160 kişiye doğrudan istihdam sağladığı belirtilmektedir. Bunun yanında üretimin gerçekleştirilmesi; hammadde tedariki, nakliye, montaj, satış, teknik servis ve diğer hizmet alanlarında dolaylı ekonomik hareketlilik meydana getirmektedir. Bu açıdan Özgür Mobilya, yalnızca bir perakende mağazası değil, üretim ve istihdam kapasitesiyle Taşova'nın sanayi ekonomisine katkı sağlayan bir işletme niteliğindedir. Nitekim Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı tarafından desteklenen bir projede firmanın üretim kapasitesini artırmak amacıyla makine ve ekipman yatırımı yaptığı ve proje kapsamında 4 kişilik ilave istihdam sağladığı kayıt altına alınmıştır.
Özgür Mobilya'nın Taşova açısından bir diğer önemi ise yerel üretimin bölgesel ve ulusal pazarlara taşınmasına katkı sağlamasıdır.
Firmanın Taşova'daki üretim faaliyetleri yalnızca ilçe nüfusunun tüketim ihtiyacına yönelik olmayıp farklı illerdeki bayi ve mağazalar aracılığıyla daha geniş bir pazara ulaşmaktadır. Yerel bir işletmenin üretim kapasitesini artırarak bölge dışına satış yapması, Taşova'da oluşturulan ekonomik değerin ilçe sınırları dışına taşınmasını ve buna karşılık gelir ile istihdamın ilçede kalmasını sağlayan önemli bir mekanizmadır. Bu yönüyle Özgür Mobilya, Taşova'nın ekonomik tarihinde tarımsal üretime dayalı eski ekonomik modelden üretim, sanayi, istihdam ve bölgesel ticaretin birlikte yürütüldüğü daha çeşitlendirilmiş bir ekonomik yapıya geçişin güncel örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Firmanın Taşova'da Atatürk Bulvarı üzerindeki mağaza ve üretim faaliyetlerini sürdürdüğü kendi kurumsal sitesinde de görülmektedir.
Organize sanayi arayışı
Taşova'nın sanayi geleceği açısından son dönemlerde en önemli gelişmelerden biri organize sanayi bölgesi kurulması yönündeki çalışmalardır.
Amasya İl İstihdam ve Mesleki Eğitim Kurulu dokümanında, kuruluş protokolü 17 Temmuz 2023 tarihinde onaylanan Taşova Organize Sanayi Bölgesi'nin yaklaşık 79,02 hektarlık bir alana sahip olması planlandığı belirtilmektedir.
Bu girişim, Taşova ekonomisinin geleneksel tarım ve küçük esnaflık modelinden daha planlı bir üretim modeline geçme arayışını göstermektedir.
Ancak Taşova için sanayileşmenin temel şartı, ilçenin mevcut ekonomik avantajlarıyla uyumlu yatırımların seçilmesidir. Tarım ürünlerinin işlenmesi, soğuk hava depoculuğu, gıda sanayisi, paketleme, tarımsal makine ve ekipman, hayvancılığa dayalı işleme tesisleri gibi sektörler bu açıdan önem taşımaktadır.
Böyle bir modelde amaç tarımı sanayinin karşısına koymak değil, tarım ile sanayiyi birbirini tamamlayan iki sektör hâline getirmek olmalıdır.
TAŞOVA'NIN KALKINMASINDA ÖNE ÇIKAN BEŞ İSİM
Taşova'nın kalkınması tek bir kişinin eseri olarak değerlendirilemez. Bununla birlikte ilçenin kuruluşu, şehirleşmesi ve ekonomik gelişiminde sembolik ve fiilî önemi bulunan bazı şahsiyetler öne çıkmaktadır.
1. İzzettin Çağpar
İzzettin Çağpar, Taşova'nın modern tarihindeki en önemli devlet adamlarından biridir.
Dönemin Tokat Valisi olan Çağpar, 1939 ve 1942 depremleri sonrasında bölgenin yeniden düzenlenmesi çalışmalarında aktif rol almıştır. Taşova'nın bağımsız ilçe hâline getirilmesi konusunda gösterdiği çaba, yerel tarih kaynaklarında özellikle vurgulanmaktadır.
Taşova'nın kuruluşu onun açısından yalnızca yeni bir idarî birim meydana getirmek anlamına gelmiyordu. Amaç, devlet hizmetlerini bölge halkına daha kolay ulaştırmak ve dağınık köylerin yeni bir merkez etrafında örgütlenmesini sağlamaktı.
Taşova'nın en önemli caddelerinden birine İzzettin Çağpar'ın adının verilmiş olması da onun ilçenin kuruluşundaki yerinin yerel hafızada devam ettiğini göstermektedir.
Taşova tarihindeki rolü: İlçenin idarî kuruluşunu sağlayan devlet adamı.
2. Hasan Aykan
“Koca Müdür” olarak bilinen Hasan Aykan, Taşova'nın kuruluşundaki ikinci temel şahsiyettir.
Uzun yıllar nahiye müdürlüğü yapan Aykan, bölgeyi yakından tanıması nedeniyle yeni ilçenin kuruluş sürecinde Çağpar'a yardımcı olmuştur. 1 Temmuz 1945 tarihinde Taşova'nın ilk belediye başkanı olarak görevlendirilmiştir. Yerel tarih kaynaklarında aynı zamanda ilk dönem kaymakamlık görevini vekâleten yürüttüğü belirtilmektedir.
Aykan'ın önemi, kuruluş kararının alınmasından sonra yeni ilçenin fiilen yönetilmesi aşamasında ortaya çıkmaktadır.
Taşova tarihindeki rolü: İlk belediye başkanı ve kuruluş döneminin yerel yöneticisi.
3. Koca Fatma Darıcı
Koca Fatma Darıcı, Taşova'nın kuruluşunda yerel halkı temsil eden önemli bir kadın şahsiyet olarak öne çıkmaktadır.
Yemişenbükü köyünün muhtarı olan Koca Fatma'nın yeni ilçenin burada kurulması yönündeki girişimlere katkıda bulunduğu yerel tarih araştırmalarında aktarılmaktadır.
Onun hikâyesi, Taşova'nın kuruluşunun yalnızca Ankara veya Tokat merkezli idarî bir karar olmadığını; yerel halkın da yeni ilçenin kuruluşunda etkili olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.
Taşova tarihindeki rolü: Yerel halkın ilçe olma talebini temsil eden isim.
4. Hacıbekir Yüksel
Hacıbekir Yüksel, Taşova'nın ekonomik ve ticari kalkınmasını temsil eden en önemli girişimci şahsiyetlerden biridir.
1950'li yıllardan itibaren ilçede ticaret hayatına giren Yüksel; orman ihaleleri, travers üretimi, tütün ve pancar nakliyeciliği gibi faaliyetlerin yanında sinema, camcılık, otomotiv, lastik bayiliği ve akaryakıt işletmeciliği gibi farklı sektörlerde faaliyet göstermiştir.
Onun faaliyetleri, Taşova'da sermaye birikiminin tarımsal ticaretten farklı sektörlere aktarılmasına örnek oluşturmaktadır.
Ayrıca nakliyecilik faaliyetleri, Tekel ve tarım ekonomisi ile özel sektör arasında bağlantı kurmuştur.
Taşova tarihindeki rolü: Özel girişimciliğin ve çok sektörlü ticaretin temsilcisi.
5. Ali Rasim Cengiz
Ali Rasim Cengiz, diğer dört isimden farklı olarak doğrudan ticaret veya siyasî yönetimle değil, şehir planlaması ile Taşova'nın gelişiminde rol oynamıştır.
Yerel tarih araştırmalarına göre Taşova'nın imar planını hazırlayan Ali Rasim Cengiz, ilçeyi ana cadde etrafında planlı bir yerleşim şeklinde tasarlamıştır. Kamu yapıları, konut alanları, dükkânlar, Tekel tesisleri ve diğer kullanım alanlarının belirli bir düzen içinde yerleştirilmesi, sonraki şehirleşme sürecinin altyapısını oluşturmuştur.
Bu nedenle Ali Rasim Cengiz'in katkısı ekonomik olmaktan ziyade ekonomik gelişmenin mekânsal altyapısını oluşturması açısından değerlendirilmelidir.
Taşova tarihindeki rolü: İlçenin planlı şehirleşmesinin mimarı.
1944'TEN GÜNÜMÜZE TAŞOVA'NIN EKONOMİK DÖNÜŞÜMÜ
Taşova'nın yaklaşık seksen yıllık ilçe tarihine genel olarak bakıldığında birkaç farklı ekonomik dönem tespit etmek mümkündür.
Birinci dönem: 1944-1950
Bu dönem kuruluş ve hızlı şehirleşme dönemidir.
İlçe teşkilatı kurulmuş, kamu kurumları gelmiş, yeni dükkânlar açılmış ve Tekel faaliyete başlamıştır.
İkinci dönem: 1950-1980
Bu dönem tütün, tarım ve ticaretin güçlendiği dönemdir.
Tekel'in tütün alımları, nakliye sektörü, esnaflık ve tarımsal üretim ekonomik hayatın temelini oluşturmuştur.
Üçüncü dönem: 1980-2000
Bu dönemde Tekel'in yanında küçük sanayi, otomotiv, nakliye ve hizmet sektörleri önem kazanmıştır.
1985'te açılan yaprak tütün işleme tesisleri, Tekel'in ekonomik ağırlığını uzun yıllar daha devam ettirmiştir.
Dördüncü dönem: 2000 sonrası
Tütün ekonomisinin gerilemesi ve Tekel'in Taşova'daki faaliyetlerinin sona ermesiyle ilçenin geleneksel ekonomik yapısında önemli bir boşluk oluşmuştur.
Bu dönemde tarımda soğan ve bamya gibi ürünlerin önemi devam ederken küçük sanayi ve hizmet sektörü ekonomik yapının diğer unsurlarını oluşturmuştur.
Beşinci dönem: Günümüz
Günümüzde Taşova için temel mesele, geleneksel tarımsal üretimi katma değerli üretime dönüştürmek ve sanayileşmeyi bu üretim yapısıyla bütünleştirmektir.
Taşova'nın küçük sanayi sitesinin doluluk oranının yüksek olması ve yeni üretim alanlarına ihtiyaç duyulması, ilçede sanayi kapasitesinin geliştirilmesi yönünde bir potansiyel bulunduğunu göstermektedir.
TAŞOVA'NIN KALKINMASI İÇİN TARİHTEN ÇIKARILABİLECEK DERSLER
Taşova'nın geçmişteki ekonomik gelişimi incelendiğinde üç temel kalkınma modeli görülmektedir.
Birincisi, tarımsal üretimdir. Tütün, soğan ve bamya gibi ürünler Taşova'nın doğal kaynaklara dayalı ekonomik gücünü göstermektedir.
İkincisi, tarımsal ürünün ticarete dönüştürülmesidir. Tütün örneğinde olduğu gibi ürünün yalnızca üretilmesi değil, satın alınması, depolanması, taşınması ve işlenmesi ekonomik değeri artırmıştır.
Üçüncüsü ise girişimciliktir. Hacıbekir Yüksel örneğinde görüldüğü üzere özel girişimciler, ilçedeki ekonomik boşlukları fark ederek farklı sektörlere yatırım yapmışlardır.
Bu nedenle Taşova'nın gelecekteki kalkınması için yalnızca yeni bir fabrika kurulması yeterli olmayacaktır. Üretici, tüccar, sanayici, kooperatif, kamu kurumu ve yerel yönetim arasında bağlantı kurulması gerekmektedir.
Örneğin soğan için:
üretim → depolama → sınıflandırma → paketleme → marka → ihracat
zinciri kurulabilir.
Bamya için ise:
üretim → kurutma → standartlaştırma → paketleme → coğrafi işaret → marka → ulusal pazar
modeli geliştirilebilir.
Böylece Taşova, geçmişte tütün üzerinden oluşturduğu tarım-sanayi bağlantısını yeni ürünler üzerinden yeniden kurabilir.
